Friday, 9 September 2016
Wednesday, 31 August 2016
KOHHRAN NIHNA LEH AWMZIA
Kohhran kan tih hi khawvela a lan dan ang han sawina a awm a, Thutlung Thar sawi dan, a nih ang tak sawina a awm bawk a, a pahnih hian hriat chian a țha a ni.
Khawvela a lan dan ang sawina chu hei hi a ni:- "KOHHRAN chu, Krista ringtute pawla indin, Pathian Thu- Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar, dik taka pawm a, dik taka zirtir; Lal Isua siam chhuah sakrament pahnih- Baptisma leh Lalpa zanriah, dik taka hmangtute hi an ni". Hetah hian Kohhran han tih phawt mai hian tute nge a huap a, tute nge a huap loh a lang chiang tawk a, sawi sei pawh a țul lo ve.
Thuthlung Thar in, thlarau lama a nih ang tak a sawina thung chu, a tawi zawngin ti hian sawi i han tum teh ang- "KOHHRAN chu Krista'n Ama tan, Amahah nghatin a din a ni a, mitthi khaw kulh kawngkhar pawhin a ngam loh tura a din a ni" (Mat 16:18; Kol 1:16-18). A dintu leh a nghah chhan a ropuiin a nghet ani. "A thisena a lei a thil siam thar a ni". (Tirh 20:28; II Kor 5:17). Ni ruk(6) chhunga a thil siam zingah khan a siam tel lova, rei tak hnuah thu chauh ni lovin a thisena a thil siam thar a ni. "Thlarauva, Pathian awmna tur Biak In Thianghlim",(Ephesi 2:21-22) leh "Pathian chhuangte, thutak ban leh innghahna a ni" ( I Tim 3:15; Heb 3:6).
Khawvelah Pathianin chhungkuaa a rawn neih, a chenkualna ber a ni a, Chhandamna Thutak kawltu leh lekkawhtu atan a hmanga, chu chu mi dang tumah sawrkar leh khawtlang lam thila pawl engmah hi a kawltir ngailo, a Kohhran chauhvin an kawl ani. "Krista Mo a ni" (Thup 21:9) Kristan pumkhat atan, thlarau lam fahringtu atana a hman, thikthu chhe taka a tana a hauh tlat a ni.
Lei Kohhran la fimkim rih lo em em mah hi hetiang tak hian Pathian ngaihin a hluin a pawimawh a, a famkim hunah phei chuan a va hlu dawn em!!!!! chuvangin a enkawltute leh Kohhran mite pawh hi Pathian ngaihin kan pawimawh a ni.
KOHHRAN DIK LEH DIK LO
Pathian ro hlu ber KOHHRAN hriat fuh loh na avangin inthendarhna pawl hrang hrang (DENOMINATIONAL CHURCHES) lo piang ta teuh mai hi KRISTA tawngtaina eng atanga enin, SETANA bumna rapthlak tak a ni (Johana 17:6-26) Kohhranah hian Kristian tak leh lem an awm thin tih kan hre theuh va, a nih leh Kohhran pawl dik lo an awm ang em? Bible thu leh kawvela kan hmuh dan hi ngun takin chhui ila, Kristian lem an awm ang bawkin, Kohhran lem an awm ngei ang tih a lang.
A nih leh i Kohhran awmna kha a tak nge a lem tih engtinnge i hriat theih ang? Kohhran dik awmdan tur pali(4) an sawi thin chu :- (1) Pumkhat (2)Thianghlim, Krista thisena sil (3)Huapzo, lei leh van mi zawng zawng huap (4)Apostol-te din leh an zirtirna anga kal zel.
Mahse hei hian kan sawi tum Kohhran dik leh diklo ah hian min ti fiah tawklo khawp mai...Tin, Kohhran dik chu Pathian Thlarau hruai a ni ngei tur a ni tih kan hre theuh va, mahse hei pawh hi Thlarau hruai kan tih leh Thlarau hnathawh kan tih hi a inang lo a, kan Kohhran ngei hi Thlarau hruai a ni tiin kan inchuh leh mai lo ang maw??? Engpawh chu lo nise Kohhran dik leh lem hriat nan engti kawng zawng in nge kan thlir tak ang le???? Kohhran dik leh dik lo lan chhuahna chu ti zawng hian i han sawi dawn teh ang:
1. AN THURIN INNGHAHNAAH : Kohhran dik chuan Chhandamna chu Isua Krista rin chauh a ni, an ti a. Miin Isua Krista chu Chhandamtu atan a pawm a , a tan a inpek tak zet chuan chhandam a ni, an ti. Amaherawhchu mi in Lal Isua a rin a, chhandam a lo nih veleh khan a tan nih tur leh tih tur a tam ta em em a, eng kawng pawha zirtir leh kaihhruai a tul zui ta a ni, an ti. Kohhran dik lo erawh chuan Isua Krista rin chu an ti ve ngei a, mahse chhandam nih phah leh nihloh phah tur thil dang an rawn lek tel thin. An rawn lek tel chu, Isua kawptu atan biak leh rin dang neih tel te, pawm tel te, pawn lam lan dan te, a then phei chu chher chawp. Thuthlung Thar zirtirna tlangpui nena inrem lo te a ni. Chher chawp lo pawh, an pawl tih dan kha chhandam nih phah leh nih loh phahna ni turin an sawi pawimawh a ni. Chuti chu an nih avangin chhandamna hi pawlah an khurkhung a, an pawla mi chauh chhandam ni turin an sawi. Khawvelah chutiang chu pawl hrang hrang sawi tur an tam awm e, chuvangin chhandam nih nana Isua Krista rin tluka pawimawh rawn lek tel an tam tawh hle a ni.
2. THAWH DANAH : kohhran dik chuan Krista tan an thawk a, Krista tan chauh thahnem an ngai a ni. Krista hnena thlarau bo hruai pung si lo va, khawvela an pawl tihpun vak mai hi an tum ngailo, duh pawh an duh hek lo. Kohhran dik lo erawh chuan, Krista tan ti chung si in an pawl tihpun tumin an thawk ber thin. Krista hnena mite/Tlarau bo te hruai pung chuang silovin, an pawl tihpun nan Pathian ringtute an tibuai thin.
3. AN THIL NGAIH PAWIMAWHAH: Kohhran dik chuan Krista ringtute tana pawimawh an tih ber chu, Krista duhzawng rilru put leh a duhzawnga nun hi a ni a, chutiang zirtir nan an inhmang zo ber thin a ni. He mi tello chuan pawn lam lan dan leh thil tha dangte pawh hi tha tak tak a awm theilo. Kohhran dik lo erawh chuan, Krista duhzawng a pawimawh an ti ve tho a, mahse Isua Krista tluk in an pawl tih dan leh bawlhlo vel an ngai pawimawhin, rilru leh nungchang aiin thupuiah an sawi pawimawh zawk thin. Krista duhzawng ni bera an hriat chu pawn lam thil leh a bawlhlo hi a ni ber thin.
4. TAN TLAN DANAH : Kohhran dikte chuan an pawl kha lo hrang mah se, an tih dan leh lan dan dang deuh mah se, an thurin innghahna leh an thawh tum dan leh an ngaih pawimawh a lo inang vek mai a, chuvangin an inhmu thiam chauh pawh nilovin, tan tal/thawh ho leh intihsawt tawn an tum thin. Intihbuai tawn an tum lo hle. Kohhran diklo erawh chuan an pawla mi an tih anga tite chauh chhandam tling thei turin an sawi a, Kohhran dang tumah an rem lova, tumah in an rem heklo, an mahni lah an inngeih heklo. An Kohhran mite chauh chhandam ni turin an sawi thin.
Mitin hian Pathian ah zalenna thianghlim kan nei a, chu zalenna chungah chuan, thutak zawn theihna(FREEDOM OF CONSCIENCE) kan nei tih hre rengin, mimal/mipui ngaihdan te, pawl ngaihdan te mai ah innghat lovin, Bible eng ah kan en zawk a dik fo vang. Mi ngaiha kawng dik ni anga lang, a tawp thihna ni si a awm tih hre rengin fimkhur a hun tawh takzet a ni(Thufingte 16:25). Heng bak ah hian sawi tur tamtak a awm ngei ang mahse heng tlemte kan sawi te pawh hian Kohhran dik leh dik lo lan dan i thlir thiam theih nan a tanpui theih ngei che ka beisei... Engpawh nise tuna i Kohhran awmna khaw Krista Kohhran dik tak ngei a nih leh nihloh chu i hrethiam ruai ruai tawh ang...
BEIHRUAL HMAN TAN DAN - By Laldawnkimi, Archivist, Synod Office
THUHMA : Kum 1894-ah Chanchintha kan dawng a, kum 1906-ah Harhna tum khatna a lo chhuak a, a tum hnihna pawh kum 1913 ah a lo chhuak leh a, ringtu an pung hle. Mahse hun engemaw chen hnuah harhna chu a lo reh a, Kohhran a lo nguiin a lo chaklo leh ta, rinna kawnga an la ngheh tawk loh avangin han ban leh puk puk te a awm a, khawvel miten nuihzatin “Pathian thu awih leh aichhia chuan thal an hua a nia” an ti thin. Mahse, mi engemawzat rinnaa mi nghet leh rinawm an awm a, phurna hloh mahse thahnemngaihna hloh lovin an thawk zel a. He Harhna hnua Kohhran han ngui leh chuan mi tam tak hnungtawlhna leh zuaina a siam mai bakah, thawhlawm pawhin a tuar nghal a, 1917-a Tirhkoh tirh chhuah 7 chu thawhlawmin a daih loh avangin an hlawh bi cheng 10 chu cheng 8/- a tihhniam a ni a. Tichuan ringtute intihchak tawnna leh ringlote beihna chu hnapuia neih an duh ta a ni. ( Mizo Kohhran Chanchin Rev. Saiaithanga phek 54-56, 58)
BEIHRUAL NEIH A NI TA : Hetih lai hian Mizoram Hmar chan pum pui hi Khasi Synod hnuaiah Presbytery pakhat kan ni a, kum khatah vawi hnih ( March & Oct ) Inkhawmpui an nei thin a, March 15 - 18, 1918 Presbytery Inkhawmpui Aijal-a neih chuan hetiangin a rel a
“ Kristian Beihrual-na hi June, 1918 a hian lo awm tan turin kan ruat a. Thla chawhma lam chu mahni Kohhran ho tan a, in tih chak na tur leh in tih thianghlimna leh in tih ngah lawk na atan kan hmang theuh ang a, tin, thla chawhnu lam chu ringlo te tan a hman tur ani ang, mi hruai hram turin. Tin, Kohhran tin in an thawh-zia dan theuh tur an ngaihtuah ang”.
(Presby. 1918 No.10, Kristian Tlangau May 1918 phek 94 )
Rev. Sandia pawhin hetiang hian hriattirna a chhuah a-
Hmar-Chan Presbytery thil-tih chhiar ilang-in, thil pawimawh em em an ruat a ni. Tun June thla chhung hian Hmarchan khaw-tin-ah Pathian Ram tizau turin leh Isua mi zawng zawng tithianghlim turin kan beirual ang. Hetiang-in tunlai-in India ram pumpui-ah an ti mek a ni. Malsawmna tam tak an hmu tawh a ni. Tin, unaute u, heng thil hi hriatreng a tul a ni. Kan beihrualna hi ti tha tur leh Pathian hming ti-ropui turin, heng thil hi i ti ang u :-
a) Nashatak-in tawngtai-in Pathian malsawmna kan dil tur a ni, June thla hma pawhin rei fe an.
b) Kan ngaihtuah fo tur a ni.
c) Kan in-en tur a ni. Kan rilru kan buatshaih tur ani. Sualna zep ilangin malsawmna a dal ang. Isua hnena fel takin kan inpe tur a ni.
d) Engtinnge beihrualna hi kan tanpui theih ang, kan ngaihtuah tur ani. Tin, a tumna ber kan hre reng tur a ni. Hapta hnih hmasa chhungin, kohhranho mi ti-harh leh ti-thianghlim turin kan beihram ang. Tin, chu mi hnuah chuan awihlote hnena kal-in kan bei-rual ang. Heng thil pahnih hi kan Pathian duh zawng ani tih kan hria. Taimatakin i ti ang u. Tin, kan Kohhranho tin in malsawmna ropuitak an hmu ang tih kan beisei. Beihrual thatna tur chu tawngtaiin i dil fo ang u. (Kristian Tlangau May 1918 phek 99)
Hemi tuma an hman dan Lalhnawka khua Lungsum leh Lalzika khua te chuan an report bawk a, a ngaihnawm hle ( Kristian Tlangau Sept 1918 phek 172, 180) Aizawl hmuna an hman dan report Sandia Sap leh Liangkhaia te ziak hetiang ani:
“..... June nikhat zan atang khan inkhawm kan lo tan ta a, Pathian in mal min shawm shak a, keini Kohhran a mawi lovin kan inkhawm chu kan lo hlim ta hle mai a, zan khat zan a pang chuan inkhawm kham lovin kan lo tin ta hial mai a; chumi Kohhran chhunga inkhawm chhung chuan, mi in ah emaw, Biakin ah emaw inkhawm mah ila, kan hlim hle fo thin a, uar hauh lova shawi pawhin hlim reng rengin kan tum tla, tih theih a ni e.
Tin, thla chanve a lo ral dawn Pathianni vawi thum zan ah chuan Inpumpekna inkhawm kan nei a Chu mi inpumpekna ah chuan “Inpumpekna lehkha” an ti a, Pathian hnena kan thu tiam zawng zawng kan lo thlah thlam tawh shi kha chawk harh leh turin In tiam na lekha te tak te mi zawng zawng hnena an shem a. Tin, mi pakhatin Pathian hnena inpek tharna lam thu a shawi a; han ngaih thlak meuh chuan kan Pathian thu awina hi a lo pan deuh tak a lawm maw ! tiin kan in shit theuh mai a “Tun hma lam ai kha chuan ka va bei nasha deuh tawh dawn em” kan ti rilru theuh a ni. Tin, thu shawi zawh a chuan “In-pum-pek thawh-lawm” an ti a,thawh-lawm kan upa ten an khawn bawk a, chu tah pawh chuan ni dang ai chuan kan thawh tam zawk theuh a ni awm a, chu mi tum maiah chuan cheng 14/- lai kan ngah a. Tin, chu tah chin a chuan Pathian thu awi lo ho kan bei tan ta a. Mi lian deuh in mi lian deuh an bei a, mi te deuh in mi te deuh kan bei a, nula in nula, tlangval in tlangval, pitar in pitar, putar in putar, naupang in naupang, mahni tum tawk theuh kan bei a. Pathian in chakna min pek avangin tumahin hlau lo leh zak lo leh ning lovin kan bei theuh va: ruah sur chung te pawh hian kan bei zel a kan lawm em em vek a ni...........”
Khaw hrang hrang atanga Beihrual vanga hming pe thar mi 344 an ni.
( Kristian Tlangau Oct. 1918 phek 194-195)
Hetianga June 1918 ah hlawhtling taka an hman avangin October, 1918-a Champhai Hmunhmeltha khuaa Presbytery chuan “Beihrualna hi awm leh sela kan ti tlang a, kum 1919 September a ni ang, a tih dan tur chu hmana mi ang bawk khan a ni ang”. tiin a rel leh ta a ni ( Presby. Oct. 1918 No.11 )
Ringtuten thahnemngai taka an tawngtaina leh an beihna chu Pathianin mal a sawm a, kum 1919 ah chuan Harhna tum thumna a lo thleng leh ta nghe nghe a nih kha.
HMAN HUN : Kum 1918 ah June , 1919 leh 1920 ah September, 1921 ah January ,1922 - 1924 ah April thlaah te hman thina ni a, mumal taka September thla kan hman hi 1925 atangin a nih hmel e. (Presby. Oct. 1920 No.25, Oct. 1921 No.33, Assembly 1925 Jan No. 18)
THU ZIR : Standing Com. rel angin kum 1937 atangin ram pum huap thu zir bik siam tan niin a lang, “ Kan Kohhran kum tin Beihrual hi fel zawka kan tih theih nan Beihrual programme ram pum tan siam ila, kan subject chu Insumna thu lam nise” (SC dt.28.6.1937 No.7). Mizoram buai avangin ram pum huap zir tur siam loh tum a awm a, hengah hian mahni Kohhran remchan anga buatsaih leh hman a ni. Hapta hmasa ber Ramthar hapta hi 1981 atanga hman tan a ni a, Hapta lina Kristian Chhungkaw hapta hi 1983 atanga hman tan a ni.
BEIHRUAL THLA HMAN DAN TIHDANGLAM RAWTNA:
Aizawl West Presbytery-in Beihrual thla hman dan tihdanglam a rawtna chu 2001 Synod chuan tha tiin SEC bawhzui turin a dah a ( 2001 Synod Gen.5) Questionaire-te siama ngaihdan hrang hrangte lakkhawm anih hnuah tihdanglam dan tur hetiang hian rel a ni :
1) Beihrual hi September thlaah hmang zel ila.
2) Tualchhung Kohhranin remchang leh tha atih angin Biak in leh in lamah hman pawlh thin a ni ang.
3) Thupui hi rampum huapin Synod-in ala siam zel ang a, amaherawhchu a thupui leh Bible chang tarlan bakah a kaihhruaina thuziak hi chu tuna kan hman lai aia tawi fel zawka siam tur a ni ang.
4) Mahni Kohhran tan tangkai leh sawt zawka hmang duhte tan zau zawka zalenna pek a ni ang.
5) Kan Kohhran hmalakna pawimawh - Kristian Chhungkua, Ramthar leh vantlang nun siamthatna ( Social concern) lam thilte hi hlamchhiah loh tur a ni ang.
( SEC 185: 7; SEC 186:7; SEC 187:29)
Ramthar Ni
August 31 (Nilaini) hi Ramthar Ni a ni a, Mizorama Presbyterian Kohhran rawn dintu Rev. David Evan Jones (Zosaphluia) Mizorama rawngbawl tura a lo thlen ni a nih vangin Mizoram Presbyterian Kohhran tan Ni pawimawh bik a ni.
Kum 1972 Mizoram Synod Inkhawmpui chuan, Synod Ramthar Board-in, ‘August ni 31, Pu Zosaphluia Mizorama a lo thlen ni hi Synod Ramthar Ni atan hman ni se’, tia a rawtna chu pawmin kum 1973 atang khan August 31 chu Ramthar Ni atan hman tan a lo ni ta a ni.
Mizorama Chanchin tha rawn thlentu hmasa ber (Pioneer Missionary) Rev. William Williams chuan Khasi rama a thawh laiin Syhlet lama Mizo lung in tangte hnen atanga Mizote chanchin a lo hriatin Mizorama kal duhna a nei ta a. Kum 1891 March 20 khan Aizawlah a lo kal a, Mistiri leh kut hnathawka inhlawhfate hnenah Pathian thu hrilin tract te a sem a. Mizoram chanchin hi Welsh ramah a zu sawi a, Welsh Presbyterian Mission chuan kum
1892-ah Mizoram chu Missionary tirh luhna atan a thlang ta a. Rev. William Williams hi tirh an tum a, mahse vanduaithlak takin a thi ta mai si a. Mi thar an dap leh a; Theological College-a an zirtir chhungin hun a lo vei hman a. Hetih lai hian Arthington-a mi tirh Rev. F.W. Savidge (Sap Upa) leh Rev. J.H. Lorraine (Pu Buanga) te kha an lo chhuak a, kum 1894, January 11-ah Mizoram an lo thleng a; Welsh Presbyterian Mission tirhin Rev. D.E. Jones (Zosaphluia) hi kum 1897, August 31-ah a lo thleng ve leh ta a.
Friday, 26 August 2016
Isua Krista Kohhran lo pian chhuah dan
“Chitin mahni Pathian hming theuhvin an awm anga, keini pawh Lalpa kan Pathian hmingin kumkhua-in kan awm ang”. (Mika 4:5)
Hmuhsitna leh sawichhiatna kara, amah tihchhiat vek tuma tankhawha, taima taka amah phiartute kara a Kohhran a din tur thu Lal Isuan a sawi mai hi khawvel mite tan thilmak a tling a, amaherawhchu thu dik a ni tlat si. Mite pawhin pawl an din a, Kohhran te pawh an lo din tawh thin, a dintu thih hnu-a miin pawl an din tak kan hre ngai lova, an damlai ngeiin an din a, an pawl dinte chawimawi leh ngaih ropui pawh an hlawh thin.
Kan zui Lal Isua erawh chuan “Ka Kohhran ka din ang” (Mt 16:18) tia a lo sawi lawk chu; a mihring taksa a thih hnu, thlan thim paltlanga, thawhlehna ang-ah a din ta chauh a ni. Mite chuan an ropui lai berin, a zuitute an tam vanglai takin pawl an din thin a, Lal Isua erawh chuan zuituten an tlanchhiatsan; an bikbo san vek hnu-ah Thlarau Thianghlima Jerusalem ah bul tanin, khawvel ram hrang hrangah a din chho ta z^wk a ni.
Lal Isuan Ama Kohhran a din dan atang hian ‘Kohhran’ tih hi pawl satliah, tisa lam thil mai a nih loh zia kan hrethei awm e. Mi tam tak chuan, Kohhran hi pawl satliah-ah ngaiin pawlah chhandamna a awm lo an ti a, an pawngpaw tel ve mai mai a, an duh leh an insawn kual a, an duh leh pawl (Kohhran) an din a, an ngai thupui lo hle thin. Amaherawhchu, Kohhran hi Thlarau Thianghlima din, thlarau lam thil, chatuan nun hawlhtlang a ni a, a duh duhin a din a, tisa thil anga ch>ibawl chiam chi niin a lang lo. Ram lo thleng tur kan Pa Davida ram, (Kingdom of God) bul tanna, Krista thianghlimna tawmpuia Krista Taksa (Body of christ) nihna a ni a, Krista famkimna lenzia tluka siam puitlin tur a ni.
Khawvel pawl phuahchawp leh din ni lovin, Amah Isua Krista ngei chuan Thlarau Thianghlima Jerusalemah Kohhran a phun ang khan Ni hnuhnunga Pathian mite Ama hmingpu-a kan awm tur thu chu zawlnei Mika hmangin a lo puang lawk tawh a. (Mika 4:5) Chu Pathian thu; dik lo thei lo chuan Zofate chenna tur atana ramri min lo khamsak, Mizoram chhung ngeiah hetiang hian Ama mite hmangin a lo puang bawk a.
(1) Kum 1936 January Ni 14 khan Pu Patlaia Tlangnuam Aizawl chuan, “Mizoramah kohhran thar a lo piang ang a, kum 1971 ah a lo piang ang” tiin Thlarau Thianghlim hriattirna a lo puang a.
(2) Kum 1948 September Ni 22 khan Pastor Kawlthawma Mamit chuan, Sabual ‘N’ khua-a an awm laiin, Thlarau Thianghlim hriattirna dawngin, Kohhran thar lo piang tur chu Kross lo ding chhuak ta angin a hmu a, chu chu , “Isua Krista Pathian Nung Kohhran” tih a nih tur thu a lo puang a. Chu chuan thlarau dik tak a entir tur thu te, pawl tam tak an diklohna te hria a, an lo kal tur thu te leh chu Kohhran chu Krista zuitu diktak ni-a, hlim taka Pathian an chawimawi tur thu te a lo puang bawk a ni.
(3) Pi Nupuii Reiek chuan kum 1966 khan, “Mizoramah Kohhran thar a lo piang ang a, Thlarau mite atangin a lo piang ang” tiin a lo puang tawh bawk a ni.
Isua Krista Kohhran lo pian dan hi amak thin hle mai. Kum A.D 30 velah Lal Isuan Penticost niin Jerusalemah Kohhran a din a, khawvel miten mak an ti a, an hrethiam lo ang khan (T.T 2) Mizorama Isua Krista Kohhran lo pian dan pawh hi danglam tak a ni a. Sakhuana lama kan Puithiam (Pastor) te leh mifing inti tam tak te pawhin an hrethiam lo a ni.
Mizoram hi a chhunga chungte; thingbul, lungbul be mai thin, mi lu la hnam ti-a sawi thin nimah ila, mak danglam taka Pathian zawn chhuah, thlarau lam hriattirna “Tuifinriat ral atangin mi ngo an lo kal ang a, an thu lo zawm ang che u” tia Pu. Darphawka hnena hrilhl^wkna, kum 1880-a lo thleng ang chiah a, tuifinriat ral hla tak atanga sap (mi ngo) te hmanga zawnchhuah kan ni a. Pathian zawn chhuah leh kalsan loh khawpui ni tura buatsaih kan ni. Pathian hian mizote hi min va hmangaih em ! ..
Hetianga Pu. Darphawka hnena hrillawkna thu hriattirtu Thlarau Thianghlim chuan kum 1906 atangin Zoram hi min chanchilh a, min kalsan ngai ta hauh lo a ni. A va ropui em !.. Thlarau Thianghlim chuan ki hrang hrang, ze hrang hrang, lan dan hrang hrang, lam leh zai, kawng hrang hrang in min hruai thin a, min zirtir a, min chenchil thin a ni. Hetiang a nih lai hian Zorama Kohhran lian ‘Presbyterian kohhran’ chuan Thlarau Thianghlim hnathawh harh tharna lo thleng thin chungchangah ‘Harhna kaihhruaina Bu’ 1949 kum khan an siam a. Hemi avang hian thlarau mite chuan, hnawl leh endawng niin an inhria a, nekchep leh hnawhchhuahin an awm a, an mangang thin hle a ni.
Kum 1964 ah Pu.Laldenga (L) Ex.Chief Minister chuan Mizoram chu India sawrkar laka lakchhuah a, Independence sual turin Mizo National Front (MNF) a din a, Mizo mipui te thinlung a hnehin, MNF thli chu a tleh a ni ber mai. MNF chuan kum 1966 ah silai hmet puakin Independence chu an sual chho ta a, Mizoram chu rambuai a lo ni ta a ni.
Tichuan 1968 - 1969 vel khan Mizoram khaw hrang hrang te chu Sipaiin khawmin khaw pakhatah te a dahkhawm a, mi nu leh nula te pawngsualin, mipa te kuli ah chhawrin, In leh lo te an halsak chiam mai a. Hengte avanga mipuite tawrhna chu nasa tak a ni. Tisa leh Thlarau lamah thlarau mite chu nek chep in an awm a, thimna in a tuam a ni ber mai.
Heng thil; harsatna lo thlengte avang hian thlarau mite chu an rum tak meuhva, chuvangin mihlim, thlarau mi leh zawlnei hote chu ram leh hnam tan Van Pathian auvin an tawngtai ta chuah chuah mai a ni. Kum 1970 vel bawr atang khan Zorama thlarau mi, hmun hrang hrang ami te chu kalkawmin Pathianni (Sunday) tlai apiangin Aizawl a Boys Middle English School (Sikul sen) an tih maiah chuan an tawngtai thin a, hlim takin an zaiin an l^m mup mup thin a ni. Kum 1971, April Ni 4, “Bethel Ni” hmangin Zorama, thlarau mite chuan Inkhawmpui hmangin College veng a, Pachhunga University College ah an kalkhawm mup mup mai a. Chuta Inkhawmpui thupui chu “Thlarau mite Inpumkhatna” tih a ni. Hemi tuma kalkhawmte chu nasa takin an tawngtai a, an zingah chuan Thlarau Thianghlim zalenna Kohhran din duhna lo piangin, ram leh hnam tana tawngtaina chu an thinlungah a lian hle bawk a ni.
Tichuan Ni 5, April, 1971 ah Krishna Talkies Cinema Hall (Zodin Cinema Hall) Canteen kual, Lammual Gate ep (opposite) chiahah hian an kalkhawm leh a, tawngtaihona neih leh a ni. Hetah hian Pawl Kohhran (Presbyterian kohhran) atanga chhuak a, in la hrang tawh khaw 12 laiah an awm tawh thu report a ni a. Kohhran din a hun leh hun loh chungchang sawihona rei tak neih a ni a, thutlukna mumal a awm theih loh avangin, din a hun tawh bawk nen Hnahthial atanga lo kal Pu Kalruma chuan, “Kohhran din tul ti zawng naktuk-ah Pu K.Lalluta In, Venghluiah i kal khawm ang u” a ti a ni.
Ni 6, April, 1971 (Thawhlehni) ah chuan Pu.K.Lalluta In Venghlui-ah chuan Kohhran din tul ti, mi thahnem tak an kal khawm a. Kohhrana kal a hun tawh ti te leh a la hun lo titu te an awm avangin Pu.R.Saptawna Chhingchhip atanga palai pakhat chuan, “Kohhran din duh zawng choka lamah i kal ang u” a ti a. Tichuan tlai dar 3 velah, “Thlarau mite thut khawmna” ti a an vuah chu Pu.K.Lalluta choka-ah thu khawmin, tlang 12 laiah Kohhran anga inhlawmkhawma an lo din tawh bawk si avangin, thlarauvin tul a tih ang zelin Kohhrana kal ni tawh rawh se” tiin thu an titlu ta a. Tichuan a dintu hminghmerha sawi tur awm si lovin Thlarau Thianghlimin a mite hmangin Isua Krista Kohhran chu a lo din ta a ni. He Kohhran thar hi mite chuan “Ramthar” tiin an ko thin a. Anmahni erawh chuan “Isua Krista Kohhran” an inti \hin a ni.
Hetianga Kohhran thar lo piangta hi Jerusalema Kohhran a ding ang khan ‘Thurin leh Constitution’ lamte duan fel a ni lem lova, a hming pawh official-a pawm leh puan pawh a awm lem lo a ni. Tichuan, Ni 5th, Oct,1971 (Thawhlehni) Dar 10:30 A.M ah Kohhran thar chuan Committee neiin, Constitution hruaitute lo duan chu pawmin, Kohhran hming atan pawh Thlarau mite lo puan angin “Isua Krista Kohhran” tih chu an pawm ta a. Kan Thurin Bible-in, Pathian miten ni hnuhnunga kan Pathian hming kan putchhuah tur thu a lo sawi lawk te (Mika 4:5) Isua Krista ngeiin a Kohhran a din tur thu a lo sawite (Mt 16:18) chu Mizoramah tihdikin a lo awm ta a. Isua Krista ngei chuan A Thlarau Thianghlimin Ama Kohhran chu a lo din ta a ni.
BAPTIST KOHHRAN TOBUL LEH NIHNA -Rev PC Liandula
Siamthatna intanna leh Baptist Kohhran tobul chhuichhuah tum hi a harsa hle. A chhan chu Apstotic age (zirtirte hun) atang tawh khan Baptist rilru hi a piang tawh a. Thenkhatin Judate tih anga Baptisma kalpuitute-ah an chhui lut a, thenkhatin Johana Baptisma-ah an chhui lut bawk a. Thenkhat erawh chuan Lal Isua leh a zirtirte tihdan kalpuitu leh kutchhuak niin an inchhui bawk. Thenkhat chuan, “Protestant kan ni ve lo, Lal Isua leh zirtirte tihdan anga Ringtu Baptisma kalpuitu kan ni a, Lal Isua kutchhuak dik tak kan ni,” tiin an inchhui bawk.
Ana-Baptist an tih chu : Apostolic Age an tih (kum zabi 1-na) hunah khan, Universal church emaw Catholic church (Roman Catholic ni lo) -in Kohhran a awm a. Kum zabi 2 & 3-naah chuan Kohhran chu Rome sawrkar thuneihna hnuaiah a tlulut a, nausen Baptisma a lo piang ve ta bawk a. Chu chu duh lo pawl, Lal Isua tihdan leh kutchhuak chhunzawm zel an awm a, nausen laia Baptisma an pek pawh duh lovin an in Baptis nawn leh thin. Chungho chu Ana-Baptist (in-Baptis nawnho) tiin an ko ta a ni. Anni ho chu tihrem tumin Rome sawrkar leh Kohhran chakna hmangin beih an ni ta a, mi tam tak an martar a ni. Mahse an dinna chu Pathian thutak leh zirtirte thurohchhiah a nih vangin an pung ta zel zawk a ni.
H.C. Vedder chuan, “An chakna leh pun zelna te, hah thei lova an kal zelnate hi siamthatna hna thawktute angin mithiam ni lo mahse, an zirtirna hi Pathian lehkha thu nghet taka vuantu, tihduhdah lai pawha danglam thei lo, dik taka rorelnaah chuan famkim, thurin dik a taka lantir kawnga zau tak, inkaihhruaina lamah chuan strict tak an ni tih kawng tam takin finfiah a ni. An lo chhuahna bul tak hriat a har a, siamthatna hmahruaitute zinga pakhat Zwingli rualin an lo lian tan a, an lo chhuahna leh an zung (root) chu hnunglam hun rei tawh takah a ni,” a ti. Tin, H.A. Newman chuan, “Kum tam tak ata thil hlui chhui mite ngaihthah Baptist-ho tana hlu tak chu Ana-Baptis-ho hi an ni,” a ti bawk.Ana-Baptist-ho hi Nausen Baptisma duh lo, Rome sawrkar leh Kohhran tang kawp (Roman Catholic) Kohhran tihdan duh lo an ni. Kum zabi 5-naah phei chuan Theodosius Code (dan)-ah phei chuan thih thlenga an chunga rorel theihna dan an siam nghe nghe a ni.
Tuarnain a hrin Baptist Kohhran: Hetiang hian nausen Baptisma leh Roman Kohhran puithuna duh lo, ringtu baptisma vuan tlat pawl hrang hrang an lo lang a. A.D 300-500 inkarah Donatus-a pawl. AD 500-800 inkarah Paulincian, Paula ngaisang pawl (Kristian an inti bik). A.D 900-1000 inkarah Bogomile, Ringtu Baptisma nghet taka vuantute, 1000-1100 inkarah Petera zuitu intite. 1100-ah khan Waldinsian-ho, Bible thuneihna leh Ringtu Baptisma - piangtharte chan tur tia pawmtute. A hnu lamah phei chuan khaw chhak leh thlangah an pung ta zel a. Heng mite hi nasa taka tihduhdah an ni a, nuai eng emaw zat tihhlum an niin sawi a ni. Tichuan siamthatna hun hnu deuhvah khan John Smyth leh Helwys-te chuan an Zirtirna leh Thurin avanga an tlanchhiatna ram, Holland-ah 1609-ah khan Baptist hming puin an din ta a ni. Hetiang hi ni mahsela zirtirte hun atangin Baptist rilru chu a piang tawh a, tlai khaw hnuah tihduhdahna leh neksawrna nasa tak karah Kohhran pawl (denomination) angin a lo piang ve chauh a ni. Chuvangin Baptist Kohhran hi “Tuarnain a hrin Kohhran” an ti thin a ni. Lal Isua tuarna avanga a nak atanga lo piang Kohhran chu ‘Kohhran tak’ a ni si a.
Baptist Kohhran nihna leh innghahna : Baptist Kohhran nihna chu thil pathum –
1) Thurin pakhat intawmnaah.
2) Kohhran mipui rorelna (Congregational church polity)-ah.
3) A tak thil (practical matter) chu pawlah emaw khawtlangah emaw khawvel tawp thleng pawha tihlan zelnaah te a innghat. Tin, dik lo thei lo kawng nga (five points of axioms) a awm bawk:-
a) Pathian chu Lalber chantirnaah.
b) Mi tinin Pathian hnen thleng tura dikna inang tlang, chu chu mi tin hnena hriattir leh tibuaitu laka ven.
c) Kohhrana zalenna inang leh ringtute mawhphurhna inang – Lal Isua thupek ropui tihhlawhtlinaah.
d) Sawrkar laka zalen Kohhran neih,Pathian thu awiha tihtur min pek tih zelnaah.
e) Nangmah i inhmangaih angin i vengte i hmangaih tur a ni tih, tihdikna kawngah te a innghat a ni. Kohhran hi ngaihtuah chian a ngai a, belhchian dawl Kohhran pawh kan ngaihtuah tel a tha.
Presbyterian kohhran kalhmang
1. Presbyterian Kohhran tobul
Presbyterian Kohhran hian tobul pahnih a nei a, pakhat chu Greek tawng, ‘Presbuteros’ tih atanga lak a ni; chu chu kum thua upa sawina a ni a; zahawm, thunei thei tihna a ni nghal bawk. Juda-ho an darhsarha, hmun tina Synagogue an neih tak khan, an hotute chu ‘Presbyteros’ an ti a. Kohhran hmasa khan chu chu chhawmin Kohhran hruaitute chu ‘Presbyteros’ an ti ve ta zel a, vawiin thlengin kan lo hmang ta a ni. A lo chhuahna hnaivai zawk chu John Calvin-a siam that hnathawh kha a ni. Calvin-a chuan Kohhran hmasate inrelbawl dan, lal leh thuneitu mal awm lo kha Kohhran relbawl nan tha bera hriain Geneva Kohhran chu a enkawl a, Calvin-a zuitu, Reformed leh Presbyterian Kohhrante chuan an chhawm ta zel a ni. ‘Presbyterian’ tih hi Scotland leh Ireland leh England-a mite sawi dan a ni a, Europe-ah chuan ‘Reformed’ tiin an sawi ber. Khawiah pawh a zia chu hotu bik nei lo, Upaho rorelna Kohhran a ni ta zel a ni. Presbyterian Kohhran chuan he hming hi tha kan ti a, a chhan chu Thuthlung Thar Kohhran inkaihhruai dan nia a lan vang a ni. Tirhkohten Kohhran hotute an ruatin pakhat ni lovin, eng emaw zat an ruat thin a (Tirh. 14:23), Bishop tawngkam lo awm thin pawh hi mi hran sawina ni lovin, mi thuhmun sawina a ni thin (Tirh. 20:17-28; I Tim. 3:1; 5:17). Tin, heng hotute hi mi pakhatin a ruat ni lovin, mipui thlan ngei niin a lang. Chutichuan, Presbyterian Kohhran chu mipui thlan Upaho relbawl Kohhran tihna a nih chu.
Presbyterian Kohhran miten ‘Kohhran’ han tih maia kan hriatthiam dan chu ‘mi thianghlimho inpawl khawm’ a ni. Hei hian Kohhran chu ‘Pawl’ ni mai lovin ‘ringtute’ ‘mipui’ inpawlho a ni tih a tilang a, mi mal pawimawhna aiin huho pawimawhna a lian zawk. Ringtute inpawlhona atan Presbyterian rorelna chu ‘Pawl’ angin a pawimawh leh si a, pawl anga kalphung tha tak neih a duh a; mahse, mihring, ringtute chu a laimu leh bulpui zawk a ni si.
3. Thurin Bulpui Pali
Presbyterian Kohhran chuan Reformed Kohhran dangte ang bawkin thurin tobul hlawm li a nei a, chungte chu- 1) Khawngaihna chauh, rinna chauh (Sola gratia et sola fide) : Pathian leh mihring inkungkaihna tinreng - chhandamna, thianghlimna, ropuina leh malsawmna te hi mihringin a phu vang ni lovin Pathian khawngaihna avang a ni a, chu khawngaihna chu rinna chauhvin dawn theih a ni. 2) Pathian thu chauh (Sola Scriptura) : Pathian thu (Bible) hi thurin leh nun dan tehna dik lo thei lo awm chhun a ni a, mihring ngaihtuahna leh hriatna te chu tehna dik lo thei vek an ni. 3) Krista chauh (Solus Christus) : Mihring chhandamna, nunna leh rorelnaah te Krista chauh rin tlak a ni a. Krista chu ringtute awm chhan, Kohhran leh khawvela thuneitu sang ber a ni. 4) Pathian ropui nan chauh (Sola deo Gloria) : Mihring nun chhan awm chhun chu Pathian ropuina hi a ni. Thil tinreng awm chhan pawh hei bawk hi a ni. Kan thiltih engkim that leh that loh tehna tawpkhawk chu Pathian ropuina a tling em tih hi a ni.
Heng thurin bulpui pali hi Kohhran innghahna lungphum pali ang a ni a. A eng emaw ber tel lo chuan Presbyterian Kohhran nihna a kim lo a ni. Theology eng pawh hi heng thurin bulpui pali atanga peng an ni vek tur a ni.
4. Presbyterian Kohhran Zia
Kohhran tin hian zia leh nihphung an nei theuh va, Presbyterian Kohhran zia chu Upaho rorelna bakah hetiang hian a sawi theih - 1) Mi mal thuneitu bik an awm lo : Bishop nei Kohhranah chuan Bishop chu a hotu ber mai a, a hnuaia Pastor-ten an hlauvin an tlawn bawk thin. Pastor-te pawhin an Kohhran enkawl bikah thu an nei hle bawk. Presbyterian Kohhranah chuan hotu nihna chu ‘Moderator’ kan ti a, a nghet lo va, thuneihna lam ni lovin kaihhruaina lam a ni zawk. 2) Huho rorelna a ni : Thuneitu bik mi mal an awm loh avangin Khawmpui emaw, Committee emaw thuneihna a ni a; chuvangin, Khawmpui leh Committee hi a pawimawh em em a ni. 3) Rorelna indawt chhawng a ni : Kan rorelna chu Kohhran mal atangin Bial, Presbytery, Synod leh Assembly-ah a inthlung chho va. Heng Khawmpui leh Committee hian ro a rel thin a ni. Mahni huam chinah thuneihna an nei thliah bawk. 4) Thutluknate chu zawm ngei tur (binding) a ni: Thutlukna hrang hrangte hi a huam chhung theuhvah zawm ngei ngei tura ngaih a ni a. Hei hi Kohhran dang nen kan danglamna pakhat a ni. 5) Inrelbawl dan fel : Kalphung fel tak neih hi Presbyterian Kohhran zepui leh mawi berte zinga mi a ni. Tluang taka Kohhran a kal theih nan Dan Pui (Constitution) a nei a, dan te deuh te siam a ni zel bawk a. Thurin pawh belhchian dawl a duh avangin Bible thu zau tak atangin a siam chhuak a, hei hi zawm ngei tur a ni bawk. 6) Thununna a ngai pawimawh : Presbyterian Kohhran hian inthunnunna a duh tui hle a. Nun dan tha (moral standard) nei turin kaihhhruaina a siam a, a zawm lote chu a thunun bawk thin.
5. Kohhran Dik Leh Dik Lo
Kohhran chungchang, a bikin Presbyterian Kohhran kan sawi lai hian mithiamten Kohhran dik leh dik lo an ngaih dan tlangpui tarlan hi a tangkai hle ang. Hei hian kan Kohhran leh kohhran dangte pawh eng ang nge an nih min hriat chhuahtir thei dawn a ni. Hemi chungchangah hian tehfung pawimawh tak tak pali a awm a, chungte chu -
1) Thianghlim (Holy) : Kohhran dik chu a thianghlim a ni. Hei hian chhung lama Pathian duh dana thianghlim a kawk hmasa a, chumi bakah pawn lama Kohhran inenkawl dan chungchanga thianghlimna pawh a huam tel a ni.
Kohhran inti thenkhat, rilru lam thianghlimna inzirtir meuh lo hi hmun tam takah hmuh tur an awm. Hei hian duhthusama thianghlimna lam a kawk ber lo va. Pathian duh dan anga thianghlim zel chakna nei tihna lam a kawk thei ang.
2) Pumkhat (Organic) :Kohhran dik chu pumkhat a ni, an ti a. Hemi awmzia chu mahni Kohhranah inpumkhatna a awm tihna te, Kohhran dangte nen pawh inpumkhat zawnga khawsa ho tihna te a
kawk ang.
Tunlai hunah hian Kohhran thenkhat chu mahni chauh thaa inngai, Kohhran dang mite leh mi dangte engah mah ngai lo hi tam tak an awm a ni. Chutiang Kohhran chu Kohhran dik lo an ni ngei ang.
3) Huapzo (Catholic) :Kohhran dik chu ‘Huapzo’ a ni kan tih hian thil eng pawh, Kohhranin a tih zawng zawng hi huap vek tur a ni tihna lam a ni lo. A awmzia chu Kohhran dik chuan mahni chauh thaa inngai lo vin Kohhran dangte pawh chhandamna thuah te, rawngbawlna thuah te pawh chanvo nei ve theia ngaih leh mahni dinhmun ang chang ve tura ngaihna lam a kawk awm e.
Amaherawhchu, hei hian thurin leh Kohhran dan te inpawmpui vek tur tihna lam chu a kawk hauh lo. Kohhran thenkhat, mahni chauh lenga in sa, Kohhran dang reng reng chu chhandam loh tur nia ngai hi eng emaw zat an awm.
4) Ding zel (Apostolic) : Kohhran dik chu Chanchin tha hril thin Kohhran hi an ni, tihna lam a kawk ber. Kohhran hmasaho kha Chanchin tha hril thin Kohhran an ni a, chumi zia chu Kohhran dik zawng zawng zia tur niin a lang.
Kohhran eng emaw zat, Chanchin tha hril zui lo hi khawvel hmun tinah hmuh tur an awm. Chanchin tha hrila, puanga, rah tam zawk chhuah zel thei Kohhran hi Lal Isuan phun a tum pawh kha niin a lang.
Thursday, 25 August 2016
Khawzawl Venglai Kohhran Chanchin
Kum 20 chuang zet kan luah hnuah, tuna sak lai mek hi Ni 7.June.2008 (Inrinni) dar 7:00 AM khan lungphum Rev. Lalremliana Bialtu Pastor-in phumin sak tan a ni.
2) Upa K.Lalzuia(L)
2) Upa Thandawla (L)
3) Upa Laldawla (L)
4) Upa Remsiama (L)
5) Upa Rokima (L)
6) Upa Ralhleikhuaia (L)
7) Upa Vawmdenga (L) (FBC)
8)Upa Seruala (Aizawl Ramthar)
9) Upa Mankunga (L)
10) Upa Rangkhuma (L) (Chhimveng)
11) Upa K.Sangliana (Chhimveng)
12) Upa V.Lalparliana (Chhimveng)
13) Upa Liandawla (Pem Upa)
14) Upa Saikhuma (L)
15) Upa R.Lalthuama (L)
2) Upa K.Lalzika
3) Upa PB.Lalhmignthanga
4) Upa C.Valkunga
5) Upa B.Lalramhluna
6) Upa Lalvena
7) Upa K.Lalrohlua
8) T.Upa C.Lalchawiliana
9) T.Upa Pachhunga Chhangte
10) T.Upa F.Lalbiakkima