Showing posts with label Hla leh a Chanchin. Show all posts
Showing posts with label Hla leh a Chanchin. Show all posts

Tuesday, 6 September 2016

Mizo hlapui hmasa ber Lalber te Lal ber

Mizo Hlapui hmasaber ‘Lalberte Lalber’ tih phuahtu H.Lama chanchin tawi

Hranglamthanga; H.Lama tih emaw mitdel Lama tih emawa hriat lar tak mai hi kum 1897 buh tuh laiin(May thla vel a nih hmel) Mizoram hmar lam Lengkawt khuaah a lo piang a. Kum 8 anihin Thlangdar-in a mit a zunkhum avangin a mit hi
a del ta a ni.Pianpui unau farnu pakhat chauh a nei a. An naupan deuh laiin a nu leh pa hian thihsanin a pami te chhungin a thih thlengin an enkawl a ni. Zoram hmar lam khaw hrang hranga an pem kual hnuin Kum 1976 Kumthar Ni takin Manipur-a Rengkai khuaah a thi a ni.
Mizo Hlapui hmasaber ‘Lalberte Lalber’ tih hla hi kum 1924, July thlaa Zawngin khuaa a phuah a ni. Chutih lai chuan Vanbawng khuain hla phuah turin an rawn ngen a, an chang thlan chu Thupuan 4:8-a, ‘A thianghlim e, a thianghlim e....’ tih  a ni. A rilruah chu chu a riak renga; tichuan he hla a phuah dan chu hetiang hian a sawi, “Pathian-in Lalberte Lalber’ tih hla min pek lai hian ramhnuaia fianrial tawngtaina ka neih laiin a ni a. Thupuan bu-a ‘Lalpa Pathian Engkimtitheia, Awm tawha leh awm meka leh lo la awm tura chu A thianghlim e, a thianghlim e,’ tih chu ka thinlungah chiang em em in a lo lang a. Van Angel leh Serafim-ten an chawimawite pawh ka ngaihtuah a, ka suangtuahna mitthlain ka hmu,” tiin. A thu a peih hnu chuan  athluk erawh a la nei mai lova. Chumi hnu feah chuan a thluk siam turin khawdai hmun fianrial lungpui chungah thuin a tawngtai leh a, chutih lai chuan Kawlhawk rual hian van dung an rawn thual a, a chung zawnah chuan an thlawk ri ta huau huau mai a. An thla zap ri chu ngun takin a ngaithla a, ngaihnawm a ti em em mai a, chuta tang chuan a thluk leh part hrang hrang in-chord dan turte thlengin a hre chiang thei ta a. Kawlhawk thla zap ri hmangin chu hla thluk chu Pathianin a pe ta  a ni. Kum 1924 July thlaah a thu dawngin kum 1925 April thlaah a thluk nen a zo thei chauh a ni. He hla hian kum 1930 hma deuh atang khan Zoram hi a l o deng chhuak vek tawh a ni. He hlapui bakah hian hlapui chuai thei lo ‘Van indona’ bakah hla dang 20 dawn H.Lama hian a phuah bawk a ni.

Thursday, 1 September 2016

I piangthar tur a ni

Phuahtu : W.T. Sleeper
Thluksiamtu : George C.Stebbins
Letlingtu : Pu Leta

Mipa naupang Sikul Superintendent pakhat chuan heti hian a sawi a: “Kum 1888 November thla khan, tlaikhat chu Missioouri Biala St.Joseph hmuna kawng pakhata a kal lai hian, kawngkhar bulah chun mipui an lo pungkhawm luai luia mai ka hmu a. Ka han pan hnaih chuan, Young Men’s Christian Association(YMCA)-ho, an hall-a pungkhawm an lo nia a. Kawngkhar (Gate) bulah chuan thalai eng emaw zat chuan he hla hi an lo sa a:

Hotu pakhat chu damna kawng zawt tura,
Zan khata Isua hnena alo kalin,
Lalpa chuan thudik leh felin a chhang a,
I PIANGTHAR TUR A NI.

Ka ngaithla a, uar tak maia a thunawn an han sak chuan ka nunah Thlarau Thianghlim ngunhnamin a rawn chhun ta a. Lal Isua nen inhmachhawna ding ni chiahin ka inhre ta a. Hla an sak chhung zawng chuan ka ding a, AMAH ngei chuan pianthar dan min zirtir turin ka ngen ta a, min zirtir ta ngei mai le. Zana an inkhawmnaa tel ve tura min sawmna pawh chu hian lovin ka tel ve ta a, hei hia ka dam chhunga ka tel hmasakna ver a ni, He inkhawmnaah hian Krista chu ka chhndamtuah ka pawm thu ka puang ta nghe nghe a ni. A hnua ka han ngaihtuah leh hian, min kaihruaitu chu he hla sak mawi tak kha a nihzia ka hre chhuak fo thin a, hengah te hian Pathian hnenah lawmthu ka sawi thin :
1)An hlasak ka lo hre hlah mai kha, 2) Thalai, a rawngbawltute, kawtthlera zai ngamna thinlung a pek a vangin.”

English mi Pahtian thuhriltu pakhat chuan heti hian a sawi : “Kum tam a la ni lo ve, Perthshire biala khaw pakhatah thlarau bo zawnna inkhawm kan nei a, a tira kan hriat hauh loh, mahsse, a hnu-ah mipuitu kan lo neih thatzia kan hriat  chhuah leh tak hi a awm a. Mitde Aggie-i  hi kan inhmuhchhuah dan chiah pawh ka hre thei tawhlo. He potar hi a mitdel bakah, natna nei reng, tual pawh chhuak ngailo a ni a, Hemi hmunah hian hmelhriat kan neiloh avangin, ani chanchin min han hrilh pawh tu mah an awm bawk lo va, mahse, Pathian hruainai kan pawlte zinga mi thenkhatin an va tlawhpawp hlauh mai a, he pitar hian kan thiltih tumte a lo hre vek a, a lawm em em a, amah lah chu mingaihsanawm tak a lo ni bawk a. Kan tan a lo tawngtai nasa em em a, a theih ang angin alo tang ve hle ani tih pawh kan hre chhuak a ni.

A bulah chuan hmeichhe tawp tak leh chhaw tak mai, puanthuia ei zawng a awm a. Aggie-I chuan he nu hi a ver em em thin a, kan inkhawmnaah tel turin a ti tlat thin a. Nakinah chua a va inkhawm ve ta hlawl a. Aggie-I khan In lamah a lo tawngtaisak ngat ngat bawk a. A inkhawm haw chu Aggie-I chuan thu thahnem tak a lo zawt a, he nu mawl tak hiang engmah a paw haw lo tih a hre chiang ta hle mai a, tichuan inkhawm leh turin tlai takah a lo hawn a, Aggie-I pawh a lo mu tawh a.  A lo haw chu Aggie-i pindanah tapin a zuang lut a.

‘Oh,Aggie, khaw’nge I awm? Thu hrilh tur che ka nei a sin’
‘Eng nge ni ta le? Min han hrilh the,’ tiin a chhang a. ‘Thimah ka sawi thei lo. Candle ka’n chhi ang e’ a ti a.

Aggie-I hian candle a hmang ngai lo, Mitdel a ni a, mahse bati a neih chhun chu an ha chhi thua a, engah chuan a rilrua awm za et et chua a hrilh ta a. “Aggie, nuihna thil a ni  hauhlo. Hla an sa a, tah chuan, I PIANGTHAR TUR A NI  tih chu ka thinlungah a ti ta reng mai a, Aggie, ka piangthar ta, Isua’n min nei taqwh, Aggie,’ a ti  ta a ni.

Dunfernline-a nula pakhat chuan heti hian a sawi vet hung: “Tlai khat chu ka thiannu nen Public Park-ah leng turin kan chuan dun a,tuallaia lo awm khawm kan hmu ta a. Kan dinga, an hla sak chu kan ngaithla ta vang vang a. I PIANGTHAR TUR A NI tih hla hi an lo sa dual dual mai a, chang tawp tlar hnih hian min vuan bet tat alt ani ber e…..

Vana mi duhtak, hmuh I chak fova khan,
Kawng mawi taka I lo kal tur a nghak.

Piangthar ngei tur ka nihzia ka ngaihtuah tat lat a. Ka pianthar loh chuan vanah ka lut dawn hauh lo tih ka hre chiang ta ngha a ni. Zana an inkhawmnaah chuan ka tel ve ta a, tah chuan Krista ta ni fo turin ka inhlan ta a, chumi atang chuan he hla hi ka duh em em ta a ni,’ tiin.

Enna Nunnem

Phuahtu : John Henry Newman
Thluksiamtu : John B. Dykes
Letlingtu : Zosapthara

He hla hi John Henry Newman-a’n Rome atanga Englan-a a haw tur, natna te, khawlum leh lawng tluanlohna karah, Coraica leh Sardinia inkara lawnga an chuan lai, Kum 1833-a a phuah niin an sawi, A tira a hla thupui chu ‘CHHUM DING’ tih a ni. Bristish Magazine-ah chhuah hmasakber a ni.

Dr. Newman-a hi Church Of England atangin Roman Catholic Kohhranah a insawn a, Pope pawhin a lawm em em a, nihna sang ber ‘Cardinal’ a pe nghe nghe a ni. A hla hi khawvela Pathian hla tha ber pasarih thlanchhuah zingah a tel a, Pu Gandhi-a khan a duh em em thin. Pu Sapthara’n a lehlin hian, Pu Saphluia chuan  “Mizo tawng a va thiam ve le!” a ti a ni

Wednesday, 31 August 2016

Khawngaihna Mak Mawi leh Duhawm

Naupan lai atangin misual tak a ni:
Pu John Newton-a hi kum 1725 khan Eglanad-ah a piang a. Nu fel tak Pathian tih em em tu a nei a; mahse a nu hian Pathian thute hrilhin tawngtai sak thin mah sela naupang sual leh chimawm tak a ni der mai. Kum 16 a tlin hmain mi hauhte, mi kutthlakte leh anchhe lawh tlengin a ching ta. Ama sawi dan phei chuan, “ Sual kha ka hmangaih tlat a, ka kalsan thei lo a ni” a ti hial.Lawng Sipai lamahKum 20 a tlin hma deuhin lawng mite bula khawsak a chak tlat a. Hei hi engdang vang ni lovin hetih hunlaia lawnga hnathawkte hi an sual em em vang a ni ber.

England Navy-ah a tang ta.
Mahse a ngaih ang ngawtin thil a lo ni hauh lo mai. Inkhuahkhirhnate kha rin aiin a lo khauh a. Vawi tamtak bana tlanchhuah a tum a mahse a tum angina awm thei lo.Tum khat phei chu an lawng captain thah a tum ta tlat mai. Sawi tawh ang khan amah hi misual tak kha a ni hrim hrim tawh. Mahse a that thei mai bik hauh lo. Lawng sipai atangin a tlan bova Africa khawthlang lam vaukamah a pit ru chhuak daih mai.

Bawih sumdawnna lamah a tel ve ta
Lawng Sipai atanga a ban hnu khan Sumdawnna rot hap leh tha lo tak mai mahse a hun laia engahmah an ngaih loh Bawih sumdawnna chu 1746 khan a tan ve ta. Kha tih hunlaia Bawih-a an lei leh hralh thin midumho dinhmun khawngaihthlakawmzia kha kan hre theuh awm e.Pu John Newton-a pawh kha a sual chho zel a. Rawng tak leh maksak tak taka bawih a enkawl chang lah a tam.Pathian lam a hawi ve taKum 1748 March thlaa England an panna lawnga an hawnna lamah thlipuiin a nuai ta vak mai. Lawng chu thunun thei lovin tuipui thuk lamah Thlipuiin a len zel a; Newtona pawh a mangang ve ta. Chutah tak mai chuan tunhma ang lo takin Bible chhiarin a tawngtai ve hiel a ni. “ Ka hlauhna zawng zawng aia nasa zawkin beiseinamuanawm tak ka nei ta zawk a ni” tiin helaia Pathian awmpuina a chan thu hia ziak hial a ni.Bawiha sumdawn a bansan chuang loLawnga thlipuiin a nuai vak vak hnu hian Ireland leilung chu a rap ve ta hram a. A thiltih sual zawng zawngte chhut letin Pathian lam a hnaih chho ve ta zel.
Mahse kum khat pawh a ral lotihin bawiha sumdawnna lam bawk chu a ti leh ta a. Mahse na takin Africa lamah a awm laiin a dam lova, chuan simna nghet neih tumin a rilru a lo siam ve ta a ni.Lawng ama paulin a nei veHemi a zin hawn hnu hian nupui a nei a. Lawng mama pualin a nei ta bawk a. Chutah chuan inkhawmnate siamin pastor angin amah hian rawng a bawl ta a. Mahse bawiha sumdawn chu a hunlai khan kristiante tih loh tur a nih leh nih loh pawh a ngaihtuah chhuak mai bik lo.

Inhmuhchhuahna duhawm chu
Hemi hnu hian ama lawng ngeiin vawi 3 zet bawih a phur khawm leh a. Mahse a vawi 3-na hnuah chuan a chhia leh tha hriatnain bawih hmanga sumdawnna chu a tha lo a ni tih a hrilh thei ta. An kawl bun leh khaidiatte chuan a rilru a la ta tlat mai le. Amahahinthiamlohna lian tak a pei chho ta.Tih danglam a lo ni ve taBawih ho Khaidiat leh kawl bunin a chhia leh tha hriatna a tihbuai hnu chuan a mihring puite chunga khawngaihna lantir turin a tawngtai ve a. A hun laia thusawi thiam leh Pathianhman George Whitefield-a thusawi a ngaithlaa chu chuan a rilru a aia nasa zawkin a khawih dang lam a. Chuta tang chuan Anglician Kohhranah misiter atan nemngheh a ni a. Rawngbawlna hlawhtling tak BuckinghamshireOlney-ah leh London-ah te a nei nghe nghe ni.

Hun harsa tamtak tawktu leh Pathian ngaihsak tha duh miah lo hian Pathian khawngaihna mak , mawi leh duhawm tak a lo chang ve hi a ropuina piah lamah Pathianin a hman nasatzia hi awih har tak a ni hial a ni. A hlate- Khawngaihna mak mawi leh duhawm, Nangma thil ropuite an sawi, Isua hming hi a va tha em leh a dangte hi belhchian a dawlin kristiante tan kan Tharau nun chawmtu a ni reng thin a ni.

CHATUAN LUNGPUI AW KRISTA

Phuahtu.       : A.M. Toplady
Thluksiamtu : Dr Thomas Hasting
Letlingtu.      : Rev Rohmingliana

Kum 1756 khan, Ireland rma tleirawl kum 16 mi hi a nu hnenah a zin a, Codymain khaw te tak tea buh Ina Beirual Inkhawm ah a tel ve a. Mite’n he tlangvel hi thu an sawipui a, a hmaa he hla phuahtu hi a ni. He hla phuahtu hian “A mak the e! Helai hmun thlera Pathin hnena hruaia ka awm hia a mak hle mai; tlem te inkhawm an ni a, an hruaitu lah chu mahni hming pawh ziak thei tawn tawn a ni lehnghal nen! Lalpa hnathawh a ni chiang hle, a va mak em!” tiin an inkhawmna thu hi a sawi.
Toplady-a hi kum 22 a nihin Church Of England Kohhranah ‘Ordained’ a ni a, Calvin-a Pawh ruh tak a ni, hla lar tak tak a phuah teuh a ni. Kum 1778 khan a thi. Kum 1776 khan ‘Chatuan Lungpui, AW! Krista,’ tih hla hi hlabu ah telh ani. A thupui tidanglam lovin suam fel zeuh zeuh a ni. Lalnu pasal thi tur khan he hlaah hian thlamuanna a hmu a, a thih hmain he hla hi a sawinawn zing hle, “Ka khawvel ropuina chauh hi ka chhuan ni se chua, ka va rethei dawn em ve aw!” a ti a ni.
Seawanhak-a lawng pil taah khan Fish University-a Zaimi pakhat a tel ve a. Lawng kang lai mek atanga an chhuah dawnin “life preserver’-ah fimkhum takin an intawn bet a, a nupui chanpual kha misualin an laksak daih mai a, tichuan, a pasal chanpual chu tawmpuiim a inuaibet ta tang tang a. Nakinah chuan, a thain a tlin dawn talo va. A pasal chuan “Beifan fan rawh” a ti a, a chhan thei bawk silo. A pasal chuan “Chatuan Lungpui hla kha i’n, sa teh ang” a ti a, an sa dun ta a. An aw chuan mi dang chaute a tiharh a, anni phei chuan an ti harh tih an hre hauh lo a ni.
Thih mai hmabak ni-a ingai tawhte kha tuifawnah chuan an lo dak chhuak hram hram hlawm a, an hla sak chua an lo zawm ve ta a…
“Chatuan Lungpui, aw! Krista,
I angchhungah min hum la,” tiin.
Hla chuan chakna thar a pe a, tichuan, an zawm ve ta zel a. Mak tak maiin lawng a lo kal ta a, an tha neih zawng zawnga invai kangin, chhanhimna lawngah an lut thei ta  a ni. He hlasatute nupa hian, “Toplady-a hla- ‘Chatuan Lungpui’ hian keini nupa chuah min chhanhim lo va, mi dang tam tak pawh a chhanhim a ni,” an ti
Pi L.S. Baunbridge-I’n a pasal nena China-a Kristiante chanchin enthlithlai tura an kal khan hetiang hian a sawi a: “China hmeichhiate chuan thih hnua piannawnna lo awm leh tur pumpelh nan kuthnathawh eng pawh mai hi tih an huam ani. Zawhte emaw, Ui emaw a pian chua a rapthlak lutuk a, an beisei sang ber chu mihring veka pian leh theih hia ani, chu chu
beiseiin, an theih ang angin thil tha an ti thin a. Hmeichhia pakhat chuan thil tha tia ingngaiin, amahin tuichhunchhuah feet sawmhniha thuka lai tawh a. Chumi chua a hnuah Pathian chhandamna thlawn pek a lo chang ta a, tunah kum sawmriat mi a ni tawh.
“Kut ruak maia lo kalin,
I Kraws bul chu ka vuan mai,” tih hla hi kan sa dun ta a ni
Bay Of Biscay-a lawng pila damchhuak pa pakhat chu, “In lawng a pil dawnin michuangten eng nge an tih hlawm le?” tiin an zawt a. “Thawm ka hriatte chu, a thei a piangte chua ‘Chatuan Lungpui, AW!, Krista ,’ tih hla hi an sa thei a ni” tiin a chhang a ni.
He hla chuai ngailo sak atanga thlamuanna lo nei ta chanchin mak tak mai Rev.Jphn Macpherson-a chu, Krstian tleirawl pakhat hian nula thi tur tlawh turin a sawm chawt mai a, tichuan a kal danthu heti hian a sawi:
“Pathian thu kan han hrila, ngun takin a ngaithla a. ‘Chung chu ka hre vek a mahse, misual, ngaihdam theih loh ka ni a. Hetia ka thih mai chuan boral ngei tur ka ni.’ A ti a. Tichuan, kan tawngtai a, Pathian thuchangte kan chhiar a, eng mah a su kaw thei si lo va, kan beidawng der mai a ni. Ka chhuak tur chuan, kawngkhar ka va vuan chauh tihin, ‘A va thim em! A va thim em tia a au ka’n hriat chua ka kir leh a, a thi hnai tawh hmel mangang, thaw tha thei tawh manglo bawk nen, thlamuanna ngai ngawih ngawih hmai hmel ka hmuh chuan, ka tihngaihna hrelo chuan, ‘Lalpa, eng nge ti tura min duh?’ tiin, ka thinglung chhungril takah ka zawt a. chu veleh, ka la tih ngai hauh loh, hlasak tul ta tlatin ka hria a, ‘Hla ka’n sa teng ang aw?’ ka ti a.
“Lawm hmel puin, ‘Zai rawh,’ a ti ta a. Reilo te chu kan la inghak dawn niiin a lang a, tichuan, hla lar em em ‘Chatuan Lungpui, AW! Krista….’ Tih hla ka’n sa ta a..
Kut ruak maia lo kalin
I Kraws bul chu ka vuan mai….
“Nula chua inbeng kang a, a thu chhua a, a kut kuangkuahin chakna thar lo nei ta a ang hle mai, a hmel alo eng deuh va, ‘Ka pu, a lo kal e,’ a ti a. Ka zai lai ka bang a, ‘Tu nge lo kal?’ ka ti a. Lawm takin ‘ISUA’ a ti ta a. Kan zain mak kan ti em em mai a, chu chu kan hmelah pawh a lang theuh a ni. ‘Ka ritphurh zawng zawng a bo ta,’ a ti leh ta bawk a. Mibo chhandamtu, sualna tinreng phurtu Isua a hmu a, a vua ta a ni. Chakna tlem a la neih hmangin, a thlamuanzia leh a lo bo thinzia te a sawi ta a. Thlamuang em em in a awm ta a ni.”
He hlahian thluk thahnem fe a nei a mahse, Dr. Thomas Hastings thluk siam hi a lar ta ber a ni. Kum 1784 khan he pa hi Connecticut-a Washington-ah a piang a, Kum 1872 khan New York-ah a thi a. Hla tamtak a phuah a, bu eng emaw zat a chhuah bawk a ni.

KHAWVÊL SUM TINRÊNG LEH LUNGHLU

He hla hi J. Hughes Landore (1872-1914) thluk phuah 'CALON LÂN' atanga a thu phuah a ni a. Welsh-ho chuan he hla thluk hmang hian an hnam hla pakhat an nei nghe nghe a ni. Hla thluk mawi em em mai a ni a, Zo trawnga letlingtute hi Miss K. Hughes (1889-1963) [Mizote'n Pi Zaii kan tih] leh Pu Lalhlira (1900-1949) te an ni. Kan sawi tak angin a hla thluk hi khawvelah a lar hle.
He hla thuin a uar ber chu 'Rilru Thianghlim' tih a ni. Kan Kristian Hla Bu-a Naupang hla huang chhunga a awm hi inhmeh riauna pawh a nei. Amaherawhchu, a hla thu han en hian naupang chauh lo; kohhran inkhawmah pawh sak fo tlak khawpa hla thra a ni awm e.
Sum leh pai te hi chu lo awm chawp, ral leh mai thrin a ni a; rilru thianghlim erawh chu a ral ve ngai lova, ro a tlingin a hlun ber a ni tih a sawi uar hle a. Chu chu Pathianin a neihtir theih avangin pe turin a dil a ni.

1. Khawvel sum tinreng leh lunghlu,
Ka dil lo, nawmsakna nen;
Rilru mawi leh thianghlimna chu,
Ka dil zawk, chung zawng ai chuan.

Lawmnaa khat rilru thianghlim,
A mawi tuktinpar aiin;
Fak zai vawr, rilru thianghlim chuan,
A ning lo, tlaini lenin.

2. Khawvel ropuina ka dil chuan,
Sirva ang a thlawk bo thin;
Rilru tha, thianghlim hlu tak chuan,
Kumtluang chenin min hnem thei.

3. Ka dilna hi chhun leh zanin,
Aw chho la, fak hla angin;
Aw Pathian, Chhandamtu zarah,
Min pe rawh, rilru thianghlim.

KHAWVEL HI BO MAH SE, ISUA KA NEI

Phuahtu : C.J Bonar
Thluksiamtu : T.E Berkins
Letlingtu : Pastor Chuautera


He hla hi harhna inkhawmah leh Crusade inkhawmah sar lak tak pakhat a ni fo thin a; a phuahtu chu Dr. Hotarius Bonar-a nupui a ni. 

Sap Hla Bu-a kan hmuh ang chuan, heti ang hian tan a ni.

 "Fade, fade, each earthly joy, Jesus in mine....." 

Mahse, a phuahtunu hi chuan heti ang hi a phuah... 

"Pass away, earthly joy, Jesus is mine" tiin.

 Zo tawnga lettu hian a tira phuahtunu tawng hman 'Bo' (pass away) a hmang hi a dik zawk awm e. A chunga ziak hmasak khi hman lar ber chu a ni ta a ni. Rev. E.P. Hammond-a sawi hi a ngaihnawm hle mai; chu chu heti ang hi a ni: "Dublin khua Pu J. Denhman Smith-a'n rawng a bawl khan, a fapa kum 4 mi chauh hian sual a nihzia a inhre chiang em em mai a, an chhung hian zai ngaina mi an ni vek hlawm a, he naupang hian zai a ngaina zual a. Vawikhat, naupang inkhawma a haw chu an chhungin an zaiho ta a. He naupang hi a kum la tlem hle mah se, hla tam tak chu a sa ve thei tawh a. "Khawvel hi bo mah se," tih hla hi an han sa a. 

"Naupang hian a sa ve duh ta hauh lo mai a. 'Ka nu, chu hla chu sa suh u. Isua hi ka ta a la ni lo,' a ti ta reuh va! An pa lo haw chu an hrilh a, ani chuan, 'A naupang em a, a la hre ve rih lo a nih chu, thingpui kan in zawhah hla kan sa ho leh ang a, he hla pawh hi kan sa dawn nia,' a ti a. An han sak leh chuan, 'Ka nu, he hla hi 'sa suh u' ka tih tawh kha, Isua hi ka ta a la ni lo va, ka sa ve ngam lo,' a ti leh ta a. A pa chuan mak a ti hle nghe nghe a ni. 

"A tuk zinga tukthuan an ei dawn chuan, Willie-a chu a lo tel ve lo va; a pa chu a pindanah a han kal chuan, naupang chu a khum bulah tihtakzeta thingthia tawngtaiin a han hmu a. 'Ka pa, engtikah nge naupang inkhawm a awm leh dawn?' a lo ti thuai a, A pain a awm hun tur a'n hrilh chuan, 'Thlarau Thianghlim chu keimahah a chen theihna turin, chu inkhawmah chuan min tawngtaisak turin hrilh rawh aw. Thian Isua ka chhar ta e,' tiin a pa chu a tir ta a ni. 

"Naupang inkhawm lehah chuan tui takin Willie-a chuan hla a sa thei ta a. Inkhawm banah chuan a pa bulah kalin a pa kut chu a chelh a, 'Ka pa, tunah chuan ka sa ve thei ta e, Thian Isua ka nei ta' a ti a ni. 

"He naupang hian Kristian nun tha tak a nei zui ta zel a. A hnu kum kuaah, a hmun pangngaiah khan inkhawm ka neihpui a, naupang kha kum 13 mi a ni tawh a, a lo tel ve nghe nghe a. A tun hma nun ka hre chiang hle nain, heti ang hian thu ka zawt a, 'Kristian i ni em?' 'Ni ngeia inhriatna neiin ka inngai a,' tiin min chhang a. 'Anih leh eng hun khan nge Isua i neih?' ka'n tih chuan, rang takin heti hian min chhang : 'Isua hi ka hmangaih fo niin ka hria, ka neih hun chiah chu ka hre reng tawh lo.' He naupang hian Isua a nei tawh a, a ni leh dar a chhinchhiah lo mai a ni." 

"October, 1989-ah Upa R. Zatlaia leh a team mi 54-te'n Dawrpui Kohhranah rawng an bawl lai khan naupang te te a chawk tho va, an lam mup mup e" an tih thin tak kha.. Naupang te hi Pathian ropuina puang chhuaktu chu an lo ni thei nasa mai a nih hmel. A letlingtu Pastor Chuautera hi 'Chhim lam Pastor Chhuahkhama' a ni (chhim lam chuan ziak se, Pastor Chhuahkhama chu 'hmar lam Pastor Chuautera' an ti ang). 1914 favang, Presbytery Inkhawmpui, Theiriata neihah nemngheh a ni. 1889-ah Aithur khuaah a piang a, a pa chu Rualkhuma a ni. Lehkha zir mi tak a ni a, 'All India Sunday School Union' examah 1906 leh 1911-ah medal a hmu ve ve. Upper Primary pass a ni. Chhim lama Tonic Sol-fa tichhuaktu a ni bawk. 1907 khan Sap Upa-in Rev. Challiana nen Sap ramah a hruai (Sap ram kal hmasa ber an nih duh hmel riau). Lehkhabu te tak te te leh hrilhfiahna a siam te nen lehkhabu sawm zet a ziak a ni. Chung zingah chuan, 'Kristiana Vanram Kawng zawh' hi a lar ta ber a ni. 1960 September ni 4-ah khan a Lalpa hnenah a chawl ta.

KHITA HMING AN LAM HUN CHUANIN KA AWM ANG. (WHEN THE ROLL IS CALLED UP YONDER I'LL BE THERE)

Kum tam a liam ta...James Milton Black chuan Pathian rawngbawl hi he khawvela a awm chhan a ni tih a hriat chian em avangin an khuaa thalaite nun chu a vei hle thin. Rawngbawlna chu mut mawh hnar mawhah nei mahse a hnathawh chuan a duhkhawp a thleng hleithei thin lo. Thahnemngaih lutuk avanga thawpik chang a ngah hle... . A rilru kaptu lian ber chu Pensylvania khaw pakhat Williamsport thalaite Lalpa ke bula hruai a ni. A taksa pawhin a chauh phah hle thin a ni. . Tuk khat chua Biakina a tawngtai haw lam kawtthler reh lai tak paltlang pah chuan a rawngbawlna chu a chhut let nauh nauh a. Chutih lai chuan hmeichhe tleirawl, thawmhnaw hlui lam tawh inbel hi amah tawk zawngin a lokal hnak hnak a. Chu tleirawl chu a hmuh hnu ni mahse Biakin lamah chuan a hmu ngai miah lo tih a hre chiang. An bel chiang a, a sam chu khuih mam a ni lova, a taksa lang lai leh a hmel chu a dawldang hle. A chezia hrim hrim pawh a inthlahrun hmel ngawih ngawih a. An chhungkaw dinhmun tur pawh a chhut thiam ruak mai. Chu tleirawl chhungkua chuan Pathian hming an lam ri tam lo hlein a ring a. Pathian hming pawh a hre lo ang tih a ring tel hial. . Tleirawl chu zawi angreng takin a lokal zel a. An inpelh dawn chuan James Black chuan biak a duh ta tlat mai, a kal pel thei ngang lo a ni e. 'Bawihi' tih pahin chu tleirawl darah chuan a vuan nghal a. Chu tleirawl lah chu rilru ah inthiam loh rukna a neih vang nge a hlauhthawn hmel hle a. A inthlahrung nghal dai mai. 'Bawihi' tunge i hming le?' a han tih chuan tleirawl chuan chhang mai lovin lei lam a bih ran mai a. 'Bawihi i hming min hrilh thei em?' a han ti dam leh thlap a. Chutah tleirawl chu rawn hawi chhuakin amahduhsaktu anih ngei ringin phurna thar a rawn pe a. 'Bessie ka nia,' a ti ve ta a. ' A ni maw? Hming nalh tak anih chu mawle' a tih hnu phei chuan tleirawl chu a hma aiin a ngampa lehzual a. . James Black chuan amah leh an chhungkaw chanchin chu a zawt ta a. Bessie te chhungkua chu rethei berh ve tak mai. Thawh chhuah nei mumal si lova Pa ber zu rui reng mai, nu ber lah hrisel si lo a ni a. Bessie chuan ei hmuh nan ruk te pawh a ru hial thin.!! . Chanchin a zawh nual hnu chuan Isua chanchin a hriat leh hriat loh a zawt ta a. Bessie chuan Isua chanchin chu a lo hre ve tawh thin a. A rualpuite Biakina hlim taka inkhawm a, an zai thap thap te pawh an In atanga a hriat phak avangin a lo ngaithla thin. Mahse an chhungkaw dinhmunin a zir miau loh avangin a rualpui te Biakin kal tur pawh a lo en liam ve mai mai a. . James Black rilru a dek ta zar mai. An Biakina rawn inkhawm ve ngei ngei tura sawmna a dawn meuh chuan Bessie chu hlim tak a ni. . Pathianni a lo thlen chuan Bessie pawh thawmhnaw hlui ve tawh tak, midangte thuam aiin a tlawm a ni tih hriat ngawih ngawih ha chungin Biakin a rawn lut ve ta hna hna mai. Chumi ni atang chuan Hming lamna bu ah pawh BESSIE tih hming a chuang ve ta kalh mai. A hlim em em a, ralkhat atanga zai a lo zawm ve thin kha Biakin chhungah ngei a au pui ve thei ta. Engkim mai chu a tan thil thar ni mahse chumi ni atanga Pathianni apiangin a inkhawm ta ziah nghe nghe a. Tleirawl rualte pawhin an lo kawm thiamin a tlangnel ta hle. Khawiah nge Bessie a awm tak?? Pathianni tuk dang ang bawkin James chuan hming a lam leh ta kauh kauh a. A tawp bera phur tak maia 'Awm' lo ti nalh thin Bessie hming a lam chuan chhangtu reng reng an awm lo. Hming lamtu pawh a hrilhhai hle. A rilru ah 'Khawnge Bessie?' tih chu a ri nawn tlu tlut mai. . Inkhawm an bang a. Hmundangah peng lovin Bessie te in a pan ding nal nal a. An in thlen dawn tepah Bessie pa chu amah tawk zawngin zu nam huam chungin a kal pai tuang tuang a. In a han luh chuan Bessie nu chu chhuatah zawi zetin a lo thu a. In chhung a lut a. Rei vaklo a hawi kual hnu chuan Bessie chu khumah a lo mu hnawk nuaih mai a. A taksa chu a lo sa vur mai a. Thih ngamin a na a ni... Zawite in a ban leh biang velah te chulin 'Bessie, Inkhawmna ah hming kan lam laiin phur taka AWM i tih ri hriat tur a awm si lova, i lo damlo na em anih hi. A va han pawi tak em!! A ti mawlh mawlh a. Bessie chuan thei leh thei lovin James Black lam chu a rawn hawi a. 'Ka pu, he leia ka hming an lam hunah Awm ve thei tawh dawn lo mah ila, KHITA HMING AN LAM HUN CHUANIN KA AWM ANG,' tiin a chhang a. Reilote hnu ah chuan Khita hming an lam huna AWM tawh turin a chatthla ta riai riai a. . Mi rilru khauh James Black a insum zo lo. Bessie avang chuan a mittui a sur zung zung mai a. He leia hming lamna ah Bessie hming an lam tawh ngai lovang a, Vanah an lam thin thung dawn ani. ..... ..... James Black chu a Piano ngainat em em hma ah a thu a. A rilrua Bessie awm reng chung chuan Vanram ngaih hla sak a han tum a. Mahse chutianga sak tur hla chu a ngaihtuah chhuak zo reng reng lo mai. Chhungril lam atang hian 'Nangman phuah rawh' tia thupetu a awm tlat avangin Bessie thu hnuhnung nena inhmeh tur hla a phuah chhuak ta!! +Khita hming an lam hun chuanin ka awm ang + (KHB No-239) nang leh kei hi kan awm ve angem?